VĂN BẢN 01 - TRỞ VỀ

[1] Mùa hè năm nay, Tâm và vợ chẳng về nghỉ mát ở nhà một người bạn ở vùng thôn quê. Khi người bạn mới thì Tâm nhận lời ngay, vì chàng tính được chỗ nghỉ mát suốt một tháng hè không phải mất tiền, vả lại tiện hơn nữa, chàng có dịp về thăm nhà cùng ở gần đó.

[2] Hôm ấy trời nắng mà có gió. Buổi sáng, ăn điểm tâm xong, hai vợ chồng Tâm bác ghế ngồi ngoài hiên hưởng gió mát. Người bạn Tâm vì có việc đã ra tỉnh sớm. Tâm sực nhớ đến việc về thăm nhà, mà từ khi nghỉ đến giờ, chàng cứ để lần nữa. Chàng nói với vợ: - Hôm nay thế nào tôi cũng phải về thăm nhà mới được. [...] Vợ Tâm nũng nịu: - Thế thành ra suốt ngày tôi ở đây một mình à? Cậu ích kỉ lắm, chỉ biết nghĩ đến công việc của cậu mà không biết nghĩ gì đến tôi cả. Tâm ngẫm nghĩ. Muốn chiều vợ, chàng bàn: - Hay là thế này thì tiện nhất. Mợ cùng đi với tôi. Đến ga, chúng ta rẽ vào cao lâu ăn cơm sáng. Rồi mợ đợi tôi ở đấy, tôi về thăm nhà một lát rồi trở lại là ngay.

[3] Cả đến năm, sau năm nay, Tâm không về thăm quê nhà. Trong thời gian ấy, ở Hà Nội, Tâm đang sức làm việc để giành một cái địa vị trong xã hội. Chàng lấy vợ, con một nhà giàu có, cũng không cho mẹ biết. Thỉnh thoảng chàng nhận được ở nhà quê gửi ra một bức thư mà chữ viết non nớt, nguệch ngoạc, và lời lẽ quê kệch. Tâm chỉ đọc thoáng quá rồi không để ý đến. Sống trong hoàn cảnh giàu sang chắc chắn, Tâm không bào giờ nghĩ đến quê nhà nữa. Hoặc có nghĩ đến, chỉ để lại tự chế giễu mình. Khi còn nhỏ, đã cho cái đời ở thôn quê là giản dị, và sung sướng. Chàng mơ màng yêu một cô thôn nữ, và ước mong cùng nhau sống trong cảnh thanh bạch dưới một túp lều tranh. Cái mộng ấy, bây giờ làm chàng nghĩ đến mỉm cười.

[4] Không còn một cái liên lạc gì ràng buộc Tâm với thôn quê nữa. Những người họ hàng ở làng chỉ làm chàng sinh ghét vì những sự đi lại nhờ vả lôi thôi. Còn đối với mẹ chàng, Tâm tin rằng đã làm đủ bổn phần khi mỗi tháng gửi về giúp bà cụ một số tiền. Chàng lại càng tin như vậy lắm, khi nghĩ đến những cái khó khăn chàng phải vượt qua để có số tiền ấy. Bao nhiêu sự dối trá chàng phải cần đến để giấu không cho vợ biết! [. . . ]

[5] Khi vào đến sân nhà, Tâm thấy bốn bề yên lặng, không có bóng người [. . . ] Chàng nghe thấy tiếng guốc đi, vẫn cái tiếng guốc ấy, thong thả và chậm hơn trước, rồi mẹ Tâm bước vào. Bà cụ đã già đi nhiều, nhưng vẫn mặc cái bộ cáo cũ kĩ như mấy năm về trước. Khi nhận ra con, bà cụ ứa nước mắt: - Con đã về đấy ư? - Vâng, chính tôi đây, bà vẫn được mạnh khỏe đấy chứ? - Câu nói như khó khăn mới ra khỏi miệng được. - Bà ở đây một mình thôi à? Bà cụ cảm động đến nói không nổi được. Một lát bà mới ấp úng: - Vẫn có con Trinh nó ở đây với tôi. - Có Trinh nào? Có phải cô Trinh con bác cả không? [...] Câu chuyện nhạt dần. Nhưng câu hỏi và sự săn sóc của bà cụ về công việc của chàng chỉ làm cho Tâm khó chịu. Chàng trả lời qua loa lấy lệ.

[6] Nghĩ đến vợ đợi, Tâm vội vàng đứng dậy. Bà cụ nhìn theo khẩn khoản: - Cậu hãy ở đây ăn cơm đã. Đến chiều hãy ra. - Thôi, bà để tôi về. Độ này bận công việc lắm. Tâm lại an ủi: - Nhưng thế nào có dịp tôi cũng về. Rồi Tâm mở ví lấy ra bốn tấm giấy bạc 5 đồng đưa cho mẹ. Tâm hơi kiêu ngạo, trước mặt cô Trinh, chàng nói: - Đúng hai chục, bà cầm lấy mà tiêu, có thiếu tôi lại gửi về cho. [...] Ra đến ngoài Tâm nhẹ hẳn mình. Chàng tự cho đã làm xong bổn phận.

[7] Khi Tâm bước vào hàng cơm, vợ chàng vui mừng lộ nét mặt, vì không ngờ chàng chóng thế. Trời hãy còn sớm. Hai vợ chồng rủ nhau đi ngắm cảnh, đợi đến chiều mát sẽ đi dạo ở hồ về hướng gió. [...] Bỗng nhiên, Tâm giật lùi lại: Một bà cụ già yếu mệt mỏi có con gái, đi ra phía ga. Tâm nhận ra bà mẹ. Có lẽ bà cụ muốn được trông thấy con một lần nữa. Chắc bà tưởng Tâm đi xa hỏa. Chàng lộ vẻ khó chịu. Bà cụ còn ra đây làm gì? Tâm sợ lúc bà cụ lại khóc lóc, để cố giữ chàng lại hay nắm lấy áo chàng mà kể lể giữa chốn đông người. Chàng tưởng nghe thấy những câu bình nhẩm to nhỏ và trông thấy những cái mỉm cười chế giễu của mọi người. Vợ chàng sẽ nói thế nào? - Thôi, chúng ta về ngay đi. Tâm nói như người sốt ruột, giật cánh tay vợ rảo bước mau. Đợi bà cụ đi khuất đầu phố, Tâm và vợ trở lại nhà hàng trả tiền, rồi đánh xe ra ngoài. Máy chạy đều, cái xe êm ru bắt đầu lướt trên đất. Khi đến chỗ quặt quá ga, bỗng nhiên Tâm thoáng thấy đứng bên cạnh đường, một bà cụ già khom lưng dựa vào một cô con gái. Chiếc xe chạy bắn vọt bùn lên quần áo hai người. Trong một giây, Tâm thấy cặp mắt đen láy của cô gái quê mở to ngạc nhiên nhìn mình.

[8] Tâm không ngoảnh lại, chàng nghĩ đến bà mẹ, đến cô Trinh vẫn chơi đùa với chàng thuở nhỏ. Song những hình ảnh ấy như xa xăm lắm, và Tâm vẫn thấy dửng dưng không bận tâm trí. Giữa những kỉ niệm ấy với Tâm, như có một cái bờ ngăn cản: xe ô tô, vợ chàng, cái đời sang trọng, sung sướng của chàng hiện giờ. [...]

(Thạch Lam, Tuyển tập Thạch Lam, NXB Văn học, 2018, tr.37-45)