[Lược phần đầu: Nhân vật “tôi” là một cô gái dân tộc Mường, sinh ra với gương mặt xấu xí do người cha mang di chứng của chiến tranh. Sau khi cha mất, “tôi” sống cùng mẹ, chị Sun - cô gái xinh đẹp nhưng lỡ dở và đứa cháu là thằng Hạnh tại Mường Vang. “Tôi” lớn lên trong sự xa lánh của dân bản và sự hờ hững của người thân. Sau khi bất ngờ nhìn thấy gương mặt dị dạng của mình cái ánh dựng nước, nhân vật “tôi” sợ hãi, đau khổ, mãi miết chạy trốn vào rừng. Trong rừng, “tôi” gặp một cây gội già tật nguyền và xấu xí đến khủng khiếp nhưng cành lá vẫn xanh mướt, vươn dài.]

Mệt mỏi rã rời. Tôi ngồi bệt xuống đám lá gội khô, tựa lưng vào gốc cây gội già và ngủ thiếp đi. Trong mơ, tôi nghe trong tiếng lao xao của tán rừng có tiếng xường ru của mẹ vọng xuống. Bóng mẹ ở trên cao. Mẹ đang xường để ru thằng Hạnh. Tôi gọi. Mẹ không trả lời. Tôi khóc. Cây gội già cúi xuống, xòe những chiếc lá, bao bọc lấy tấm thân tướng của tôi. Những cành gội xanh tốt, xích lại gần nhau để che ánh nắng chói chang đang rọi thẳng vào mặt, làm cho lớp da sần sùi của tôi bỏng rát. Cây gội già thì thầm bên tai tôi. Nó hỏi:

• Cô bé à! Con tên là gì thế? Tôi trả lời:

• Con không có tên! Những cành gội chao nghiêng, da thịt tôi mềm lại vì được quạt mát. Cây gội ngạc nhiên:

• Sao thế? Tôi trả lời:

• Con tàn phế mà! Cây gội cười rung lá:

• Ai bảo là con tàn phế. Không đúng đâu!

• Đúng mà! Mẹ bảo thế. Chị Sun bảo thế. Người Mường Vang cũng bảo thế. Cây gội lại hỏi:

• Con có chân không? Tôi giơ đôi chân thẳng, trắng hồng của mình lên rồi nói:

• Con có đủ hai chân.

• Con có tay không? Tôi đưa hai tay về phía cây gội.

• Con có hai bàn tay, tay con rất đẹp.

• Con có mắt không? Tôi chớp chớp hai mắt:

• Con có đủ hai mắt, mắt con rất sáng. Con nhìn cái gì cũng rõ. Ban đêm con đi trong rừng cũng dễ như ban ngày. Cây gội lại cười rung cành lá:

• Con sai rồi! Tôi nhìn cây gội già chằm chằm:

• Con sai à! Con sai thế nào?

• Con sai, vì lúc nào con cũng nghĩ mình là người tàn phế. Mẹ con cũng sai. Chị Sun cũng sai. Cả người Mường Vang cũng sai nữa! Những người đó sai vì họ ít học chữ. Chân họ chưa đi xa quá đất Mường Vang. Con chỉ bị tật thôi. Con chưa bị tàn đâu. Con còn là một đứa trẻ. Trẻ con thì không được nghĩ rằng mình là người tàn phế. Là đồ bỏ đi. Thật đấy! Lá của cây gội già lại vuốt ve trên mặt tôi. Tôi túm vào cuống lá. Một bàn tay nhăn nheo. Bà ngoại! Bà vẫn vuốt ve mặt tôi như thế. Bà mỉm cười móm mém. Tay bà khẽ phe phẩy chiếc quạt làm bằng mo cau để quạt cho tôi ngủ. Bà cúi xuống sát mặt tôi rồi bảo:

• “Cái² à! Ngủ ngoan đi cháu. Mộng váy³ sẽ hát xường để ru cháu ngủ!” Bà xường. Giọng bà run run. Câu xường đục mờ, méo mó […] Tôi rúc đầu vào bọc váy của bà và ngủ rất ngon, khi tỉnh dậy, tôi vẫn nghe thoang thoảng mùi nước cốt trầu của bà trong da thịt mình. Bà đã bước vào gốc cây gội già. Tôi cảm thấy đầu óc tôi nhẹ nhõm hơn một chút. Tôi đến bên cây gội già ôm chầm lấy nó và gọi trong tiếng nấc: “Bà ơi!”. Tôi quen dần với cuộc sống đơn độc nơi hoang dã. Tôi mừng vì đã tìm được chỗ để tránh những cặp mắt của những người Mường Vang cứ nhìn tôi chằm chằm khi tôi có việc phải xuống thang đi ra đường lớn. Tránh cho lũ con nít ở Mường Vang khỏi bị mất vía khi bất chợt gặp tôi ở bên tấm của làng. Tôi giống như một con nghé mồ côi xấu xí được mẹ và chị thả rông, muốn đi đâu thì đi, muốn làm gì cũng được. Tôi không có bạn bè cũng không có lớp học để đến. Tôi chỉ xuống núi để về nhà khi trời đã tối mịt. […] Tôi không hề mơ hồ về của mẹ, nhưng nét mặt nhòe quắt, dàn deo của bà ngoại cứ chập chờn hiện ra. Bà thương tôi nhất nhà. Tôi lớn lên từ bọc váy của bà. Bà nuôi tôi, chăm bẵm tôi bằng những miếng cơm độn sắn bà nhá trệu trạo bằng cái miệng móm mém, không răng đổ lòm nước cốt trầu. Mỗi lần tôi khóc, bà lại thều thào đọc cho tôi nghe truyện thơ Mường “Nàng Nga...” bằng trí nhớ lẫn lộn của mình. Bà chết lúc tôi còn nhỏ. Tôi không biết lúc đó tôi mấy tuổi rồi. Mẹ và chị gái bỏ quên tôi ở sàn chò. Đến bữa tôi tự bốc lấy nắm cơm trong cái mộc bằng lương. Có gì ăn nấy. Khi thì nắm bột sắn đỏ, bữa thì vài khúc củ mài. Thỉnh thoảng mới có được nắm cơm gạo nếp nướng thơm đỏ lẫn với bột ngô mẹ vẫn gọi là cơm uôi. Ban đêm, tôi ngủ một mình trong cái góc buồng của hai bà cháu. Cứ thế, tôi tự lớn lên. […] Hơn mười năm sống thui thủi một mình trong rừng Chuông Cỏ, tôi không chơi rong dài như lúc mới vào đây. Tôi chăm sóc cho từng gốc cây ngọn cỏ, vì tôi cũng chỉ có chúng là bạn bè. Tôi đã già đi, nhưng hình như rừng thì trẻ lại. Những cây lành ngạnh lớn rất nhanh. Mỗi buổi chiều khi ánh sáng đã tắt hẳn trong thung lũng Si Dồ, con đường mòn lổn chổm đá tai mèo ở chân núi Cành Kén ngập trong bóng tối, tôi ôm những cây lành ngạnh đó để từ biệt trước khi trở về nhà mẹ, tôi thấy vòng tay mình thật lòng, thế mà sáng hôm sau trở lại tôi cảm thấy vòng tay mình đã chật hơn một chút. Tôi tin và bắt đầu đếm hết từng con mối nhỏ trong bụng cây gội già. Cái bụng rỗng không của cây gội trở thành ngôi nhà trú mưa, tránh nắng của tôi. Cây gội già không còn già nữa, cành lá nó sum sê, xanh tốt lạ lùng. Cành của cây gội cứ vươn rộng mãi ra thành một cái tán rộng râm mát, là nơi tình tự của lũ vẹt, liếu tiếu và cũng là chỗ ở kín đáo, an toàn cho vợ và đứa con trai mới sinh của con vọc đuôi trắng, những người bạn mới của tôi.